Podręcznik Frascati

Definicja działalności B+R

„Działalność B+R obejmuje pracę twórczą podejmowaną w sposób metodyczny w celu zwiększenia zasobów wiedzy – w tym wiedzy o rodzaju ludzkim, kulturze i społeczeństwie – oraz w celu tworzenia nowych zastosowań dla istniejącej wiedzy.”

Podręcznik Frascati 2015, wyd. polskie GUS, §1.32

Warto zwrócić uwagę na słowa „kulturze i społeczeństwie”: definicja obejmuje badania w naukach społecznych, humanistycznych i w sztuce, a nie tylko laboratoria i inżynierię, choć sama twórczość i działalność artystyczna jest co do zasady wyłączona (§2.67).

Pięć kryteriów

„Aby dana działalność mogła zostać uznana za działalność B+R, musi ona spełniać pięć podstawowych kryteriów” (§1.33). Musi być:

1. nowatorska: ukierunkowanie na nowe odkrycia,
2. twórcza: opieranie się na oryginalnych, nieoczywistych koncepcjach i hipotezach,
3. nieprzewidywalna: niepewność co do ostatecznego wyniku,
4. metodyczna: planowanie i budżetowanie,
5. możliwa do przeniesienia lub odtworzenia: prowadzenie do wyników, które mogą być odtwarzane.

Nazwy kryteriów według §1.33, objaśnienia według nagłówków §§2.14–2.20 polskiego wydania.

Jak zastosować je do konkretnego projektu, pokazuje artykuł Czy to jest B+R? Test w pięciu pytaniach.

Tę samą definicję, z tymi samymi pięcioma kryteriami, stosuje Podręcznik Oslo, gdy liczy B+R wśród działań innowacyjnych przedsiębiorstw.

Trzy rodzaje prac B+R

Badania podstawowe

„Prace eksperymentalne lub teoretyczne podejmowane przede wszystkim w celu zdobycia nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów, bez nastawienia na konkretne zastosowanie lub wykorzystanie.”

Badania stosowane

„Oryginalne badania podejmowane w celu zdobycia nowej wiedzy. Są one jednak ukierunkowane przede wszystkim na konkretny, praktyczny cel.”

Prace rozwojowe

„Prace podejmowane w sposób metodyczny, oparte na wiedzy zdobytej w wyniku działalności badawczej i rozwojowej i doświadczeń praktycznych oraz wytwarzające dodatkową wiedzę, ukierunkowaną na wytworzenie nowych produktów lub procesów bądź na udoskonalenie istniejących produktów lub procesów.”

Cytaty z §1.35 polskiego wydania; szerzej w §2.25, §2.29 i §2.32. Kolejność nie oznacza etapów: podręcznik opisuje relację między trzema rodzajami jako dynamiczną, a nie liniową, z wzajemnymi sprzężeniami (§2.38).

Co nie jest działalnością B+R

Wiele rodzajów działalności leży blisko B+R, korzysta z tych samych ludzi i instytucji, a mimo to przy pomiarze B+R należy je – na ile to możliwe – wyłączyć (§2.111). Podręcznik wymienia je w podrozdziale 2.8, „Działalność wyłączana z zakresu B+R”:

Usługi informacyjne w dziedzinie nauki i techniki

Gromadzenie, kodowanie, klasyfikowanie, tłumaczenie, analiza i rozpowszechnianie informacji, np. w bibliotekach, usługach patentowych i doradczych, a także konferencje naukowe. Wyjątkiem jest praca wykonywana wyłącznie lub głównie na potrzeby B+R: przygotowanie oryginalnego raportu z wynikami prac B+R należy do B+R (§2.112).

Testowanie i normalizacja

Utrzymywanie krajowych norm i standardów, kalibracja norm wtórnych oraz rutynowe testy i analizy materiałów, wyrobów, gleby czy atmosfery (§2.113).

Studia wykonalności

Analiza planowanego projektu inżynieryjnego istniejącymi technikami przed decyzją o wdrożeniu nie jest B+R. Studium wykonalności projektu badawczego już tak (§2.114).

Specjalistyczna opieka medyczna

Rutynowe badania i normalne zastosowania specjalistycznej wiedzy medycznej zwykle nie są B+R, choć elementy B+R mogą się pojawić np. w szpitalach uniwersyteckich (§2.115).

Badania dotyczące polityki państwa i przedsiębiorstw

Bezpośrednie wsparcie polityki i legislacji, takie jak doradztwo polityczne i prawne, public relations czy obsługa administracyjna, jest wyłączone. Badania, które dają decydentom gruntowną wiedzę o zjawiskach społecznych, gospodarczych lub przyrodniczych, są włączone (§§2.116–2.118).

Ewaluacja programów

Oceny ex ante i ex post mogą w niektórych przypadkach spełniać kryteria B+R, ale nie zawsze. Podręcznik ostrzega: „Istnieje poważne ryzyko, że niektóre rodzaje doradztwa społeczno-ekonomicznego (wewnętrznego lub zewnętrznego) zostaną błędnie zakwalifikowane do działalności B+R” (§2.119).

Działalność polegająca wyłącznie na finansowaniu działalności B+R

„Pozyskiwanie dotacji na działalność B+R, zarządzanie nimi i ich dystrybucja wśród wykonawców” przez ministerstwa, agencje, fundacje lub organizacje charytatywne (§2.121).

Pośrednie czynności wspomagające

Transport, magazynowanie, sprzątanie, naprawy, konserwacja, ochrona i administracja centralna. Nie wlicza się ich do personelu B+R, ale ich koszt trafia do nakładów na B+R jako koszty ogólne (§2.122).

Zwykle wyłączana jest też wykonawcza działalność artystyczna (§2.67).

Czy tworzenie oprogramowania to B+R?

Czasem. Tworzenie oprogramowania jest częścią wielu projektów, w których nie ma żadnej działalności B+R. Za B+R uznaje się je tylko wtedy, gdy prowadzi do postępu w dziedzinie oprogramowania, a samo użycie oprogramowania do nowego zastosowania takim postępem nie jest (§2.70).

W 2025 r. OECD wydała wytyczne o oprogramowaniu (dostępne po angielsku). Główna myśl: projekt informatyczny jest B+R tylko wtedy, gdy spełnia wszystkie pięć kryteriów, a szczególną uwagę trzeba zwrócić na nowatorskość, twórczość i niepewność, których wiele projektów programistycznych niekoniecznie spełnia – w całości lub w części. Zaleca się prowadzenie dokumentacji, która oddziela prace B+R od reszty projektu. Wytyczne są przeznaczone głównie do szkolenia statystyków i ich kontaktu z respondentami, a nie jako materiał do pełnego włączenia do ankiet; pytania o B+R w oprogramowaniu nie muszą pojawiać się w nich regularnie.

Kto prowadzi B+R: pięć sektorów

Statystyka B+R dzieli instytucje na sektory, wzorując się na Systemie Rachunków Narodowych (rozdział 3):

• sektor przedsiębiorstw,
• sektor rządowy,
• sektor szkolnictwa wyższego: występuje tylko w Podręczniku Frascati, ze względu na znaczenie dla polityki publicznej, i obejmuje instytucje, które mogą należeć do każdego z sektorów rachunków narodowych,
• sektor prywatnych instytucji niekomercyjnych,
• „reszta świata”: wyłącznie na potrzeby statystyki finansowania B+R (wcześniej „zagranica”).

Jak liczy się pieniądze: GERD i pokrewne wskaźniki

Podstawową kategorią są nakłady wewnętrzne na działalność B+R: wszystkie nakłady bieżące plus nakłady inwestycyjne brutto na środki trwałe związane z B+R prowadzoną w jednostce w danym okresie, bez względu na źródło finansowania (§4.10).

„Wskaźnik GERD określa całkowite nakłady wewnętrzne na działalność B+R prowadzoną na terytorium kraju w danym okresie sprawozdawczym.”

Podręcznik Frascati 2015, wyd. polskie GUS, §4.7

GERD, czyli nakłady krajowe brutto na działalność B+R, to główny wskaźnik B+R danego kraju. Obejmuje B+R wykonywaną w kraju za pieniądze z zagranicy, ale nie obejmuje B+R, którą kraj finansuje za granicą (§4.8). GERD podzielony przez PKB daje wskaźnik intensywności prac B+R, powszechnie używany do porównań między krajami (§4.162); jak go czytać, wyjaśnia artykuł Nakłady na B+R jako % PKB. Części GERD według sektorów wykonawczych mają własne nazwy:

BERD

nakłady sektora przedsiębiorstw

GOVERD

nakłady sektora rządowego

HERD

nakłady sektora szkolnictwa wyższego

PNPERD

nakłady sektora prywatnych instytucji niekomercyjnych

Dwa wskaźniki patrzą na wsparcie państwa z drugiej strony. GBARD, czyli budżetowe środki na B+R, pokazuje, ile państwo planuje przeznaczyć na B+R z budżetu (rozdział 12). GTARD mierzy osobno koszt ulg podatkowych na B+R (rozdział 13).

Jak liczy się ludzi: osoby i EPC

Personel B+R dzieli się na trzy grupy:

Badacze

„Specjaliści zajmujący się zawodowo pracą koncepcyjną lub tworzeniem nowej wiedzy”, którzy prowadzą badania oraz rozwijają koncepcje, teorie, modele, techniki, oprzyrządowanie, oprogramowanie lub metody operacyjne (§5.35).

Technicy i pracownicy równorzędni

Osoby, których główne zadania wymagają wiedzy technicznej i doświadczenia, wykonujące zadania naukowe i techniczne, zazwyczaj pod kierunkiem badaczy (§5.40).

Pozostały personel pomocniczy

Wykwalifikowani i niewykwalifikowani pracownicy oraz pracownicy administracji, sekretariatów i biur uczestniczący w projektach B+R lub bezpośrednio z nimi związani (§5.43).

Każdą grupę liczy się dwa razy: w osobach i w ekwiwalentach pełnego czasu pracy (EPC), czyli jako stosunek godzin rzeczywiście przepracowanych przy B+R do całkowitej liczby godzin formalnie przepracowanych w tym samym okresie (§§5.46, 5.49). Na przykład wykładowca, który poświęca na badania 40% czasu pracy, to jedna osoba i 0,4 EPC. EPC daje dokładniejszy obraz zasobów ludzkich zaangażowanych w B+R (§5.60).

Personel B+R to tylko część osób z kwalifikacjami naukowymi i technicznymi. Szerszą grupę, zasoby ludzkie dla nauki i techniki (HRST), definiuje Podręcznik Canberra; zob. czym się różnią.

Dziedziny B+R

Prace B+R klasyfikuje się też według dziedzin, w klasyfikacji FORD (tabela 2.2). Ma ona sześć dziedzin głównych, a każda dzieli się na szczegółowe:

1. Nauki przyrodnicze
2. Nauki inżynieryjne i techniczne
3. Nauki medyczne i nauki o zdrowiu
4. Nauki rolnicze i weterynaryjne
5. Nauki społeczne
6. Nauki humanistyczne i sztuka

Jak podręcznik stosuje się w Polsce

GUS prowadzi badanie działalności B+R zgodnie z Podręcznikiem Frascati 2015, co zapewnia porównywalność polskich danych z danymi innych krajów. Badanie jest obowiązkowe, pełne i coroczne. Od 2009 r. prowadzi je Urząd Statystyczny w Szczecinie, a od roku sprawozdawczego 2021 wszystkie dane o B+R, od firm, uczelni i jednostek publicznych, zbiera się na jednym formularzu PNT-01.

Obowiązek sprawozdawczy obejmuje m.in. ministerstwa, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, Narodowe Centrum Nauki, uczelnie, podmioty z działu PKD 72 (badania naukowe i prace rozwojowe) oraz każdy podmiot prowadzący prace B+R obok innej podstawowej działalności, bez względu na liczbę pracujących. Do wyszukiwania takich podmiotów GUS wykorzystuje też wykazy administracyjne, m.in. podatników, którzy skorzystali z ulgi B+R lub IP Box.

Polska w liczbach

Według GUS (dane opublikowane 22 października 2026 r.) w 2025 r.:

• w działalność B+R zaangażowanych było 7018 podmiotów, o 3,5% mniej niż rok wcześniej, a GERD wyniósł 58,8 mld zł, o 14,2% więcej niż w 2024 r. (ceny bieżące). Wskaźnik intensywności prac B+R wzrósł do 1,50% PKB z 1,41%. Na jednego mieszkańca przypadło 1571 zł;
• najwięcej na B+R wydał sektor przedsiębiorstw: BERD to 38,2 mld zł, czyli 64,9% GERD. Sektor szkolnictwa wyższego odpowiadał za 32,8% GERD, rządowy za 2,2%, a prywatnych instytucji niekomercyjnych za 0,1%;
• przedsiębiorstwa sfinansowały 58,8% GERD, a sektor rządowy 32,7%;
• personel B+R, łącznie z personelem zewnętrznym, liczył 329,1 tys. osób, co odpowiadało 206,7 tys. EPC. Personel wewnętrzny stanowił 82,2% personelu w osobach i 83,9% w EPC. Badacze stanowili 69,6% personelu wewnętrznego w osobach i 73,5% w EPC.

Podział według rodzajów prac, dziedzin i regionów pochodzi z wydania za 2024 r.:

• w 2024 r. prace rozwojowe stanowiły 59,0% GERD (30,4 mld zł), na badania podstawowe przeznaczono 15,0 mld zł, a na stosowane 6,1 mld zł;
• według dziedzin: nauki inżynieryjne i techniczne 44,2%, przyrodnicze 27,3%, medyczne i o zdrowiu 14,2%, społeczne 6,5%, humanistyczne i sztuka 4,0%, rolnicze i weterynaryjne 3,8%;
• na województwo mazowieckie przypadło 36,1% nakładów wewnętrznych na B+R, na małopolskie 14,4%.

Czy będzie nowe wydanie?

Według stanu z czerwca 2025 r. nie. Podręcznikiem opiekuje się grupa krajowych ekspertów OECD ds. wskaźników nauki i techniki (NESTI), która zamiast pisać go od nowa, dodaje wytyczne uzupełniające do tekstu z 2015 r. Wytyczne o oprogramowaniu opublikowano w czerwcu 2025 r. jako dokument techniczny OECD uzupełniający wydanie z 2015 r. NESTI zaznacza w nim, że „na razie” nie przewiduje całościowej rewizji podręcznika.

Wydanie polskie

Polską wersję, Podręcznik Frascati 2015 (ISBN 978-83-88718-97-7), wydał Główny Urząd Statystyczny w 2018 r. Wszystkie polskie cytaty na tej stronie pochodzą z tego wydania. Wydanie zaznacza, że to tłumaczenie opublikowane w porozumieniu z OECD, a nie oficjalne tłumaczenie OECD, i że w razie rozbieżności za ważny uważa się tylko tekst oryginalny. Coroczne badanie B+R prowadzone przez GUS jest zgodne z tym podręcznikiem.