Podręcznik Oslo

Skąd „Oslo” i cztery wydania

Pierwsze wydanie ukazało się w 1992 r. i dotyczyło innowacji w przemyśle wytwórczym. Nazwa odnosi się do miasta, w którym w 1991 r. (przedmowa) zalecenia zostały po raz pierwszy zatwierdzone przez Grupę Roboczą Ekspertów Krajowych ds. Wskaźników Naukowo-Technicznych OECD (NESTI). Na pierwszym wydaniu oparto m.in. wspólnotowe badanie innowacji (CIS) oraz porównywalne badania w Australii i Kanadzie (§1.3).

Drugie wydanie (1997) objęło także część branż usługowych (§1.4). Trzecie (2005) zapamiętano z czterech typów innowacji: produktowych, procesowych, organizacyjnych i marketingowych (§1.31). Czwarte wydanie z 2018 r. zastąpiło je dwoma głównymi typami (§1.31) i po raz pierwszy dało wspólne ramy pomiaru innowacji w całej gospodarce, także w sektorze rządowym, instytucjach niekomercyjnych i gospodarstwach domowych (przedmowa; §1.10).

Ogólna definicja innowacji

„Innowacja to nowy lub ulepszony produkt lub proces (lub ich połączenie), który różni się znacząco od poprzednich produktów lub procesów danej jednostki i który został udostępniony potencjalnym użytkownikom (produkt) lub wprowadzony do użytku przez jednostkę (proces).”

Podręcznik Oslo 2018, wyd. polskie GUS, §2.99

Słowo „jednostka” jest celowo ogólne. Oznacza każdą jednostkę instytucjonalną w dowolnym sektorze, w tym gospodarstwa domowe i ich poszczególnych członków (§1.26). Ta sama definicja opisze więc nową procedurę w szpitalu, nową usługę urzędu online i narzędzie zbudowane przez hobbystę. Szczegółowe zalecenia pomiarowe podręcznik podaje jednak tylko dla sektora przedsiębiorstw; zalecenia dla pozostałych sektorów pozostawiono na przyszłość (§1.10).

Innowacja biznesowa: czego wymaga definicja

„Innowacja biznesowa to nowy lub ulepszony produkt lub proces biznesowy (lub ich połączenie), który różni się znacząco od wcześniejszych produktów lub procesów biznesowych przedsiębiorstwa i który został wprowadzony na rynek lub wprowadzony do użytku przez przedsiębiorstwo.”

Podręcznik Oslo 2018, wyd. polskie GUS, §3.9

Każdy fragment tego zdania ma znaczenie. Z objaśnień w podręczniku wynikają następujące zasady:

• Musi być wdrożona. Produkt liczy się, gdy jest udostępniony docelowym użytkownikom, a proces biznesowy, gdy jest rzeczywiście wykorzystywany w działalności przedsiębiorstwa (§3.11). Pomysł, plan czy prototyp nie jest jeszcze innowacją.
• Musi się znacząco różnić od tego, co firma miała wcześniej. Porównuje się ją z dotychczasowymi produktami lub procesami samego przedsiębiorstwa, a nie z rynkiem (§3.12). Gdzie przebiega granica, to sprawa z natury subiektywna: to samo ulepszenie usługi internetowej może być drobną zmianą dla dużej firmy z branży intensywnie prowadzącej B+R, a znaczącą różnicą dla małej firmy z innej branży (§3.16).
• Małe kroki mogą się sumować. Seria drobnych ulepszeń w okresie obserwacji się liczy, jeśli razem dają znaczącą różnicę (§3.13).
• Nie musi być własnym wynalazkiem firmy. Przejęcie rozwiązania opracowanego przez innych, z niewielkimi zmianami lub bez nich, też się liczy, więc definicja obejmuje dyfuzję, a nie tylko pierwsze pojawienie się innowacji (§3.14). Spółka zależna, która wdraża proces opracowany w spółce dominującej, wprowadza innowację; dział, który kopiuje proces stosowany już w innym dziale tej samej firmy, nie (§3.15).
• Nie musi odnieść sukcesu. Produkt, który poniósł porażkę rynkową, nadal jest innowacją (§3.17), a innowacja nie musi być korzystna dla społeczeństwa ani nawet dla samej firmy (§3.18).

Innowacje produktowe i w procesach biznesowych

Wydanie z 2018 r. wyróżnia dwa główne typy:

Innowacja produktowa

„Nowy lub ulepszony wyrób lub usługa, które różnią się znacząco od dotychczasowych wyrobów lub usług przedsiębiorstwa i które zostały wprowadzone na rynek” (§3.24). Produkt obejmuje zarówno wyroby, jak i usługi, zgodnie z Systemem Rachunków Narodowych.

Innowacja w procesie biznesowym

„Nowy lub ulepszony proces biznesowy dla jednej lub wielu funkcji biznesowych, który różni się znacząco od dotychczasowych procesów biznesowych przedsiębiorstwa i który został wprowadzony do użytku przez przedsiębiorstwo” (§3.34).

Innowacje w procesach biznesowych klasyfikuje się według funkcji, której dotyczą (tabela 3.1). Według §1.32 dwie funkcje dotyczą podstawowej działalności, czyli wytwarzania i dostarczania produktów, a pozostałe ją wspierają; §3.40 za funkcję podstawową uznaje tylko produkcję:

1. produkcja wyrobów lub usług,
2. dystrybucja i logistyka,
3. marketing i sprzedaż,
4. systemy informacyjno-komunikacyjne,
5. administracja i zarządzanie,
6. rozwój produktów i procesów biznesowych.

Kategorie te nie wykluczają się wzajemnie. Jedna innowacja może łączyć kilka typów, a firma może w jednym okresie wprowadzić ich wiele, dlatego podręcznik zaleca pytać o każdy typ osobno (§3.23). Sześć funkcji z grubsza odpowiada dawnym innowacjom procesowym, marketingowym i organizacyjnym z trzeciego wydania, co pomaga porównywać stare i nowe dane (§1.32). Zmianę oparto na badaniach kognitywnych; jej celem było ograniczenie złożoności dawnej definicji opartej na liście czterech typów (§1.31).

Co nie jest innowacją

Podrozdział 3.4 podręcznika omawia przypadki graniczne. Wśród nich:

• Rutynowe zmiany i aktualizacje, np. poprawka oprogramowania, która tylko usuwa błędy, albo sezonowe zmiany kolekcji odzieży (§3.65).
• Wymiana urządzeń na identyczne modele albo drobne rozszerzenia istniejącego sprzętu lub oprogramowania (§3.66).
• Zmiany czysto estetyczne, takie jak nowy kolor lub nieco inny kształt (§3.67).
• Jednorazowe produkty na zamówienie, np. budynek czy raport konsultingowy, chyba że znacząco różnią się od tego, co firma wytwarzała wcześniej (§3.68).
• Reklamowane koncepcje i prototypy, których jeszcze nie ma w sprzedaży, na ogół nie są innowacją produktową, nawet jeśli klienci mogą je zamówić z wyprzedzeniem albo sfinansowali je w zbiórce społecznościowej (§3.69).
• Poszerzenie asortymentu sklepu lub hurtowni, chyba że wymaga znaczących zmian w procesach firmy, np. nowego łańcucha dostaw (§3.72).
• Same fuzje i przejęcia (§3.74) oraz zaprzestanie stosowania procesu albo wycofanie produktu (§3.75).
• Niższa cena wynikająca wyłącznie z tańszych komponentów rzadko kiedy jest innowacją (§3.76), a nowa strategia, której nie wdrożono, nie jest nią wcale (§3.77).

Osobnym przypadkiem są nowe firmy: nie mają wcześniejszych produktów do porównania, więc ich produkty i procesy porównuje się z tym, co jest dostępne na ich rynku (§3.73).

Działalność innowacyjna

Podręcznik oddziela innowację jako wynik od innowacji jako procesu:

„Działalność innowacyjna obejmuje wszelkie działania rozwojowe, finansowe i komercyjne podejmowane przez przedsiębiorstwo, mające na celu doprowadzenie do powstania innowacji dla przedsiębiorstwa.”

Podręcznik Oslo 2018, wyd. polskie GUS, §1.30 i rozdział 4

Wyróżnia osiem rodzajów działalności, które przedsiębiorstwa mogą podejmować w drodze do innowacji (§1.36):

1. działalność badawcza i rozwojowa (B+R),
2. działalność inżynieryjna, projektowa i inna działalność twórcza,
3. działalność marketingowa i budowanie wartości marki,
4. działalność związana z własnością intelektualną,
5. działalność związana ze szkoleniem pracowników,
6. działalność związana z rozwojem oprogramowania i bazami danych,
7. działalność związana z nabywaniem lub dzierżawą rzeczowych aktywów trwałych,
8. działania w zakresie zarządzania innowacjami.

W tym miejscu Podręcznik Oslo spotyka się z Podręcznikiem Frascati. Działalność B+R jest zdefiniowana dokładnie tak jak w Podręczniku Frascati, z tymi samymi pięcioma kryteriami, a ze względów praktycznych cała działalność B+R prowadzona lub opłacana przez przedsiębiorstwo jest z definicji uznawana za jego działalność innowacyjną (§4.10, §4.11). Działalność inżynieryjna, projektowa i inna twórcza obejmuje prace eksperymentalne bliskie B+R, które nie spełniają wszystkich pięciu kryteriów (§4.12). Wniosek: każda firma, która w okresie obserwacji prowadzi lub opłaca B+R, jest aktywna innowacyjnie, ale innowacja często nie wymaga działalności B+R (§1.2).

Wiele z tych działań służy też innym celom. Firma szkoli pracowników czy kupuje maszyny z różnych powodów. Dlatego podręcznik zaleca, by najpierw pytać o każde z działań ogółem, a dopiero potem, w przedsiębiorstwach aktywnych innowacyjnie, o część przeznaczoną na innowacje (§1.37).

Przedsiębiorstwa innowacyjne i aktywne innowacyjnie

Dwie definicje, które łatwo pomylić:

„Przedsiębiorstwo innowacyjne wykazuje jedną lub więcej innowacji w okresie obserwacji.”

„Przedsiębiorstwo aktywne innowacyjnie jest zaangażowane w określonym momencie w trakcie okresu obserwacji w jedno lub więcej działań mających na celu opracowanie lub wdrożenie nowych lub ulepszonych produktów lub procesów biznesowych przeznaczonych do zamierzonego użytku.”

Podręcznik Oslo 2018, wyd. polskie GUS, §1.33 i §3.81

Firma może być aktywna innowacyjnie, nie będąc innowacyjną, np. gdy projekt wciąż trwa albo został zaniechany (§1.35). Podręcznik zawęża też słowo „innowacyjny” do tego jednego znaczenia, czyli posiadania innowacji w danym okresie, i prosi tłumaczy oraz autorów wskaźników, żeby się go trzymali (§1.34). Nie mówi ono nic o tym, jak kreatywna czy nowoczesna jest firma.

Nowość i okres obserwacji

Ponieważ próg „znaczącej różnicy” zależy od firmy, podręcznik zaleca zbieranie dodatkowych informacji o tym, jak nowa jest innowacja. Najczęściej pyta się, czy jest nowa tylko dla przedsiębiorstwa, nowa dla jego rynku, czy nowa w skali świata (§3.56, §3.57). Pomaga to odróżnić przejmowanie istniejących rozwiązań od innowacji nowych dla rynku lub świata, choć „nowa dla rynku” zależy od rynku, na którym działa firma, i może obejmować naśladowanie tego, co istnieje gdzie indziej (§3.58).

Wszystko to liczy się w ustalonym oknie czasowym. Zalecany okres obserwacji wynosi od jednego do trzech lat (§3.78) i nie powinien przekraczać trzech lat (§9.42). Wybór ma znaczenie: długość okresu wpływa na odsetek przedsiębiorstw wykazanych jako innowacyjne, a branże o krótkim cyklu życia produktów częściej wprowadzają innowacje produktowe (§9.43). W chwili wydania podręcznika kraje stosowały okresy od roku do trzech lat, co sam podręcznik wskazuje jako ograniczenie porównywalności międzynarodowej (§9.48).

Pytać o firmę czy o jedną innowację

Badanie może skupiać się na podmiocie albo na zjawisku. Podejście podmiotowe dotyczy działalności innowacyjnej i jej wyników w całym przedsiębiorstwie i jest typowe dla badań innowacji; może korzystać z rejestrów przedsiębiorstw, np. w zakresie branży i wielkości. Podejście przedmiotowe zbiera dane o konkretnych innowacjach, np. o najważniejszej innowacji danej firmy albo o innowacjach opisanych w prasie branżowej. Oba podejścia można łączyć w jednym kwestionariuszu (§§2.79–2.81).

Co jest w podręczniku

Wydanie z 2018 r. składa się z trzech części (§1.22):

• Część I przedstawia ogólne pojęcia pomiaru innowacji, w tym ogólną definicję (rozdział 2). Rozdział 1 jest wprowadzeniem do całego podręcznika.
• Część II to ramy pomiaru innowacji w przedsiębiorstwach: definicje (rozdział 3), działalność innowacyjna (4), potencjał przedsiębiorstwa (5), przepływy wiedzy i współpraca (6), czynniki zewnętrzne, takie jak rynek i polityka publiczna (7), oraz cele i efekty innowacji (8). Rozdziały 5, 7, 10 i 11 są w tym wydaniu nowe (§1.39, §1.43, §1.48, §1.49).
• Część III dotyczy metod: projektowania badań i zbierania danych (9), podejścia przedmiotowego (10) oraz wykorzystania danych we wskaźnikach i analizach (11).

Podręcznik określa się jako ogólnie dostępny, otwarty standard (§1.13). Można go bezpłatnie czytać i pobierać ze stron OECD i Eurostatu, a wersję polską ze stron GUS.

Jak stosuje go GUS

W Polsce dane o innowacjach zbiera Główny Urząd Statystyczny na formularzu PNT-02 („Sprawozdanie o innowacjach”). Zeszyt metodologiczny statystyki B+R (2022) wymienia wcześniejsze formularze, PNT-02 dla przemysłu i PNT-02/u dla usług, i podaje, że od edycji za lata 2019–2021 wszystkie dane o innowacjach zbiera się na jednym formularzu, a w kolejnych okresach miały być zbierane tylko za lata parzyste, zgodnie z rundami europejskiego badania Community Innovation Survey (CIS). Najnowsze dane GUS obejmują lata 2022–2024, a nakłady podają za lata 2020, 2021, 2022 i 2024.

Poniższe liczby pochodzą z tej publikacji. GUS posługuje się definicjami podręcznika: przedsiębiorstwo aktywne innowacyjnie wprowadziło co najmniej jedną innowację albo realizowało projekt innowacyjny, który został przerwany lub zaniechany, jest kontynuowany albo został ukończony, ale innowacji jeszcze nie wdrożono; przedsiębiorstwo innowacyjne wdrożyło co najmniej jedną innowację.

Dwie rzeczy rzucają się w oczy, jeśli czytać te dane obok statystyki B+R. Działalność B+R była największą częścią nakładów na działalność innowacyjną w obu grupach: 52,7% w przemyśle i 63,2% w usługach. A innowacje produktowe były znacznie częstsze w dużych firmach: w przemyśle wprowadziło je 10,4% przedsiębiorstw o liczbie pracujących 10–49 i 47,0% przedsiębiorstw zatrudniających 250 osób i więcej.

Zeszyt z 2022 r. pokazuje też w praktyce związek obu podręczników: przedsiębiorstwa, które rok wcześniej zadeklarowały w sprawozdaniu o innowacjach nakłady na B+R albo korzystanie z zachęt lub ulg podatkowych na B+R lub inną działalność innowacyjną, trafiają do operatu corocznego badania B+R (formularz PNT-01).

Przypomnienie: definicje Podręcznika Oslo są statystyczne. Ulgi podatkowe na B+R i innowacje opierają się na własnych definicjach ustawowych; zob. ramkę Podręcznik Frascati a ulga B+R i IP Box.

Wydanie polskie

Polską wersję, Podręcznik Oslo 2018. Zalecenia dotyczące pozyskiwania, prezentowania i wykorzystywania danych z zakresu innowacji (ISBN 978-83-66466-20-3), wydał Główny Urząd Statystyczny (Warszawa i Szczecin, 2020), a w internecie udostępnił w styczniu 2021 r. GUS zaznacza, że nie jest to oficjalne tłumaczenie OECD ani Unii Europejskiej i że w razie rozbieżności rozstrzyga tekst oryginalny.