Podręcznik TBP

Nie znaleźliśmy polskiego wydania podręcznika. Cytaty na tej stronie to nasze tłumaczenie robocze; wiążące jest brzmienie oryginału angielskiego.

Jak powstał podręcznik

Bilans płatności za licencje i patenty był wśród szeregów danych wskazanych we wczesnym badaniu pilotażowym OECD dotyczącym pomiaru nauki i techniki, ale okazały się trudne do porównania między krajami. Warsztaty i konferencje w latach 1978–1987 wskazywały na brak jednolitej statystyki krajowej, trudny dostęp do danych i potrzebę podziału według branż, rodzajów transakcji i krajów partnerskich (przedmowa).

Podręcznik powstał po seminarium o bilansie płatniczym technologii, zorganizowanym w OECD 15–16 grudnia 1987 r. Projekt przygotowała Bernadette Madeuf z Uniwersytetu Paryż X pod kierunkiem Sekretariatu OECD; grupa ekspertów krajowych ds. wskaźników naukowo-technicznych (NESTI) przyjęła go w grudniu 1988 r., a Komitet Polityki Naukowej i Technologicznej zatwierdził w październiku 1989 r. Przedmowa nazywa go pierwszym z podręczników OECD „drugiej generacji”, mierzących wyniki nauki i techniki, a nie nakłady, i zaznacza, że w odróżnieniu od Podręcznika Frascati zawiera wskazówki interpretacji danych.

Technologia i transfer technologii

Podręcznik zaczyna od pytania, czym jest technologia i jak się przemieszcza. Technologia przenosi się na trzy sposoby: ucieleśniona w maszynach i produktach, ucieleśniona w ludziach albo w postaci nieucieleśnionej, w dokumentach i innych nośnikach (§35). Może być swobodnie dostępna albo zawłaszczona przez właściciela za pomocą patentu lub tajemnicy (§§39–41). Know-how, czyli wiedza i doświadczenie zdobyte przy stosowaniu danej techniki, nie daje się w całości spisać, więc jego przekazanie wymaga czynnego udziału firmy, która je posiada (§25).

Na tej podstawie podręcznik formułuje ścisłą definicję międzynarodowego transferu technologii: dotyczy wiedzy, którą dysponuje wyłącznie jedno przedsiębiorstwo, na mocy prawa lub dzięki tajemnicy, przekazywanej na podstawie umowy licencyjnej albo umowy o przekazanie know-how (§49). Transakcja musi mieć wyraźną treść technologiczną, obejmować dwa możliwe do wskazania przedsiębiorstwa i przenosić własność technologii albo prawo do jej używania na warunkach handlowych (§50). Usługi inżynieryjne, sprzedaż urządzeń, ogólne szkolenia i nieodpłatna współpraca techniczna nie są transferem w tym ścisłym sensie, lecz częścią szerszej dyfuzji technologii (§51).

Czym jest TBP

„TBP można zdefiniować jako część bilansu płatniczego służącą do zestawiania transakcji niewidocznych związanych z obrotem wiedzą techniczną.”

TBP Manual (1990), §81, tłumaczenie Frascati.science

Transakcja należy do TBP, jeśli spełnia trzy warunki: jest międzynarodowa, czyli między partnerami z różnych krajów; jest handlowa, z wpływami i płatnościami między nimi; dotyczy obrotu technikami (§93).

Podręcznik celowo nie ogranicza TBP do transferów w ścisłym sensie. Usługi techniczne są często częścią tej samej umowy co licencja, a przy złożonych kontraktach nawet strony mogą nie wiedzieć, która płatność jest za co (§82).

Cztery składniki standardowe

Składnik 4 wyróżnia się na tle pozostałych. Wszystkie inne to płatności za wyniki dawnej działalności B+R; finansowanie B+R za granicą to zapłata za nakłady, najwyżej za przyszłe wyniki, i podręcznik prosi, by o tym pamiętać (§171). Finansowanie badań naukowych, np. składki na CERN, do TBP nie wchodzi (§170).

Co zostaje poza bilansem

Lista przypadków szczególnych (tabela 2.4) wyłącza:

• Obrót towarami, nawet zaawansowanymi technicznie i całymi fabrykami „pod klucz”, choć taki handel rozpowszechnia technologię; części inżynieryjne, licencyjne i know-how kontraktu „pod klucz” należy w miarę możliwości wyodrębnić i zarejestrować (§§96–100).
• Transfery jednostronne, np. oficjalną współpracę techniczną i składki na organizacje naukowe: nie są handlem, a przekazywana wiedza jest na ogół publiczna (§§101–103).
• Inwestycje bezpośrednie i przypadki pokrewne: wniesienie technologii w zamian za udziały oraz zamianę należności licencyjnych na udziały (§§106–113).
• Filmy, nagrania i utwory chronione prawem autorskim, a w 1990 r. także oprogramowanie, chyba że jest częścią opatentowanego procesu. Uzasadnienie: oprogramowanie jest bardzo zróżnicowane pod względem nowości i ogólności zastosowań, a jego część technologiczną trudno oszacować; chroni je też prawo autorskie, a nie prawo własności przemysłowej (§129, §§135–136, tabela 2.4).
• Usługi handlowe, finansowe, zarządcze i prawne, reklamę, ubezpieczenia i transport (§167, tabela 2.4).

Trzy ograniczenia, których lepsze dane nie usuną

Podręcznik otwarcie przyznaje, że lepsze zbieranie danych prawdopodobnie nie rozwiąże trzech problemów (§§77–80); dalej nazywa je „nieusuwalnymi” (§86):

1. Technologia przekazywana bez odrębnej zapłaty, np. wewnątrz grup międzynarodowych albo w ramach licencji wzajemnych.
2. Pełna cena technologii: opłaty licencyjne to tylko część tego, co płaci nabywca, a reszta pojawia się w innych pozycjach bilansu płatniczego.
3. Zniekształcenia wynikające z różnych systemów podatkowych, rajów podatkowych i kontroli dewizowej, które oddzielają deklarowane płatności od rzeczywistego transferu technologii.

Ostrzega też, że TBP „nie ma być, rzecz jasna, bezpośrednim wskaźnikiem konkurencyjności technologicznej” (§76).

Koncerny międzynarodowe i podatki

Znaczna część tego obrotu jest „kontrolowana”: to płatności między spółkami matkami a ich filiami. W Stanach Zjednoczonych, jak podawał wówczas podręcznik, takie przepływy wewnątrz koncernów stanowiły ok. 80% wpływów (§269). Dlatego zaleca osobne rejestrowanie, czy partnerzy są ze sobą powiązani, czy nie (§201).

Podatki wywołują dwa rodzaje zniekształceń (§§289–294). Wpływy mogą być kierowane do spółki holdingowej w kraju o niskich podatkach, co zawyża sprzedaż technologii tego kraju i zaniża sprzedaż kraju spółki matki. A gdy opłaty licencyjne są opodatkowane inaczej niż dywidendy, grupy mogą ustalać ceny wewnętrzne wyżej lub niżej, zależnie od korzyści. Podręcznik rozważa przypisanie wpływów holdingu krajowi spółki matki, ale tego nie zaleca: taka korekta byłaby zbyt radykalna, trzeba by ją robić firma po firmie i wymagałaby szczegółowej wiedzy o wpływach (§296).

Obrót jest też skoncentrowany: we Francji w 1986 r. 97 firm odpowiadało za 77% wydatków na technologię, a 62 za 88% wpływów (§267).

Zbieranie danych

Ponieważ obrót jest skoncentrowany i wrażliwy na podatki, podręcznik zaleca pełne objęcie zaangażowanych firm zamiast próby, w badaniu zaprojektowanym specjalnie dla TBP, z danymi zgłaszanymi bezpośrednio przez firmy, raz w roku (§§268, 275–276, tabela 4.1). Respondentów można wskazać, łącząc wykazy z badań B+R z listami firm mających zagraniczne filie lub zagranicznych właścicieli (§274). Dane powinny obejmować zarówno płatności (forma, kwota, waluta, kraj partnera), jak i umowy (data, czas trwania, strony, przedmiot, produkt) (§277).

Podział na sektory jest taki jak w Podręczniku Frascati, żeby dane TBP i B+R można było analizować razem (§§181–182). Dwa kraje często podają różne wartości tego samego przepływu, jeden jako wpływy, drugi jako płatności; proponowanym lekarstwem są wspólne definicje i wymiana informacji między krajami (§§301–303).

Przeliczanie walut i deflacja

Do porównań międzynarodowych podręcznik zaleca przeliczanie danych TBP po rynkowych kursach walut, jako średniej rocznej lub ruchomej, a parytety siły nabywczej dopuszcza tylko w analizach poglądowych (§318). Do trendów w ujęciu realnym zaleca deflator PKB albo deflatory oparte na cenach importu i eksportu; deflator właściwy dla TBP pozostawia jako pomysł eksperymentalny (§§326–327).

Jak czytać dane TBP

Aneks wyjaśnia, jak używać danych TBP jako wskaźników nauki i techniki. Jego główna myśl to asymetria. Zapłata za licencję to sposób zdobycia wiedzy, bliższy nakładom na B+R; wpływy z licencji to zwrot z wiedzy już wytworzonej, bliższy eksportowi. Dlatego wpływy i płatności należy najpierw analizować osobno, a dopiero potem salda i wskaźniki (aneks, §§8–9).

Sama nadwyżka lub deficyt TBP mówi niewiele (§68; aneks, §9). Firma może wykorzystać swoją technologię, udzielając licencji, eksportując towary, w których jest ucieleśniona, albo przez filie (§67), więc dane TBP trzeba czytać razem z handlem towarami zaawansowanymi technicznie, międzynarodowymi zgłoszeniami patentowymi i działalnością koncernów międzynarodowych (§§68–71, §89).

TBP dziś

Podręcznika z 1990 r. nie zrewidowano, a niektóre jego wybory odzwierciedlają tamten czas, zwłaszcza wyłączenie większości oprogramowania. Krajowe urzędy statystyczne nadal się do niego odwołują, ale statystykę TBP budują dziś z obecnej klasyfikacji usług w bilansie płatniczym. Czeski Urząd Statystyczny, na przykład, opiera pojęcie TBP na podręczniku z 1990 r. i zestawia je z czterech pozycji Rozszerzonej Klasyfikacji Usług Bilansu Płatniczego (EBOPS 2010): opłat za korzystanie z własności intelektualnej (licencji), usług badawczo-rozwojowych, usług architektonicznych, inżynieryjnych, naukowych i innych technicznych oraz usług informatycznych, w tym oprogramowania.

Polskie dane o pokrewnych pozycjach

W Polsce nie publikuje się statystyki pod nazwą „bilans płatniczy technologii”, ale Narodowy Bank Polski (NBP) podaje międzynarodowy handel usługami według pozycji EBOPS, w tym dwie pozycje bliskie rdzeniowi TBP. To nie jest TBP w rozumieniu podręcznika: opłaty z tytułu użytkowania własności intelektualnej obejmują też znaki towarowe i franczyzę, które podręcznik wykazuje osobno (tabela 2.2).

Dane pokazują asymetrię, przed którą ostrzega aneks podręcznika. Polska płaci za korzystanie z własności intelektualnej znacznie więcej, niż za nie otrzymuje, a w 2025 r. ok. dwie piąte tych płatności stanowiły opłaty za franczyzę i znaki towarowe; jednocześnie ma rosnącą nadwyżkę ze sprzedaży usług badawczo-rozwojowych za granicę. Czytane osobno wpływy i płatności mówią co innego, dlatego podręcznik zaleca analizować je przed spojrzeniem na saldo (aneks, §§8–9).