Podręcznik Canberra

Nie znaleźliśmy polskiego wydania podręcznika. Cytaty na tej stronie to nasze tłumaczenie robocze; wiążące jest brzmienie oryginału angielskiego.

Po co osobny podręcznik

Na początku lat 90., jak piszą autorzy, w krajach OECD nie było ogólnie przyjętych ram statystycznych do analizy zasobów ludzkich dla nauki i techniki, niewiele krajów miało jakąkolwiek formalną definicję, a danych porównywalnych międzynarodowo było bardzo mało (§6). Statystyka edukacji i rynku pracy zawierała potrzebne informacje, ale rzadko zbierano je z myślą o polityce naukowej i technicznej (§7).

Podręcznik miał dać ramy dla danych o zasobach i przepływach HRST (§8), oparte na istniejących klasyfikacjach i źródłach danych, z myślą także o przyszłych badaniach (§§9–10). Stały za tym pytania o niedobory i nadwyżki specjalistów, starzenie się kadr, międzynarodową mobilność („drenaż mózgów” i jego odwrotność) oraz udział kobiet (§26, §35, §§40–46).

Definicja

„HRST to osoby, które spełniają jeden z następujących warunków: a) ukończyły z powodzeniem kształcenie na poziomie trzecim (wyższym) w dziedzinie nauki i techniki; b) nie mają takich kwalifikacji, ale są zatrudnione w zawodzie naukowym lub technicznym, w którym kwalifikacje te są zwykle wymagane.”

Canberra Manual (1995), §49, tłumaczenie Frascati.science

Oba warunki odpowiadają dwóm spojrzeniom na rynek pracy. Kwalifikacje opisują podaż: kto mógłby pracować w nauce i technice. Zawody opisują popyt: kto jest tam faktycznie potrzebny i zatrudniony (§17, §48).

Oba kryteria działają inaczej. Wykształcenie to zdarzenie jednorazowe: kto ma dyplom, należy do HRST do końca życia, cokolwiek robi. Zawód jest odnawialny: osoba zaliczona do HRST tylko ze względu na pracę przestaje nią być, gdy zmieni zawód, przejdzie na emeryturę albo straci pracę (§54). Wykształcenie łatwiej też zmierzyć; dane o zawodzie często opierają się na deklaracjach i są mniej wiarygodne (§55).

„Nauka” jest rozumiana szeroko. Podręcznik zauważa, że w angielszczyźnie science kojarzy się głównie z naukami przyrodniczymi i inżynierią, a niemiecka Wissenschaft obejmuje więcej dziedzin. Dlatego zaczyna od szerokiej definicji, a potem wskazuje dziedziny najważniejsze (§19, §50).

Rdzeń, rezerwa i HRST tylko według zawodu

Połączenie obu kryteriów daje trzy grupy (§§57–58, rysunek 3.1):

Rdzeń HRST

Osoby z wyższym wykształceniem w dziedzinie nauki i techniki, które pracują w zawodzie naukowym lub technicznym. Przykłady z podręcznika: profesor uczelni z doktoratem z ekonomii, dentystka z własnym gabinetem.

Rezerwa HRST

Osoby z takim wykształceniem, które nie pracują w takim zawodzie: bezrobotny biolog morski, inżynier wychowujący dzieci w domu, zawodowa sportsmenka z dyplomem lekarza.

HRST tylko według zawodu

Osoby w zawodach naukowych i technicznych bez formalnych kwalifikacji: programista, który nie skończył szkoły średniej, albo kierownik działu sprzedaży, który nauczył się zawodu w pracy.

Sekretarka w dziale B+R czy pracownik biblioteki uczelnianej nie należą do HRST, chyba że mają wyższe wykształcenie: pracują w środowisku naukowym, ale na zbyt niskim poziomie kwalifikacji (§58).

Ponieważ wykształcenie liczy się dożywotnio, definicja jest celowo szeroka. Do HRST należą też taksówkarze z doktoratem i emeryci w każdym wieku (§59). Uzasadnienie: podstawową wiedzę można „odświeżyć” i znów wykorzystać. Jako praktyczne ograniczenie podręcznik zaleca, by priorytetowo zbierać dane o osobach w wieku do 70 lat (§60).

Poziom uniwersytecki i techniczny

HRST dzieli się według poziomu kwalifikacji (§62). HRST na poziomie uniwersyteckim to osoby z dyplomem pierwszego lub wyższego stopnia uniwersyteckiego albo pracujące w zawodzie, który zwykle go wymaga. HRST na poziomie technicznym to osoby z dyplomem wyższym poniżej pierwszego stopnia uniwersyteckiego albo pracujące w zawodzie, który zwykle go wymaga. Kto ma kwalifikacje na jednym poziomie, a pracuje na drugim, jest liczony na poziomie uniwersyteckim (§§64–65).

W wersji Międzynarodowej Standardowej Klasyfikacji Kształcenia (ISCED) z 1976 r., której używa podręcznik, poziom uniwersytecki to kategorie ISCED 6 i 7, a techniczny ISCED 5 (§§67–68). Rozważano osobną kategorię dla doktorów, ale zrezygnowano z niej ze względów praktycznych: kształcenie doktorskie zbyt mocno różniło się między krajami, a odpowiadające mu zawody trudno było wskazać (§20, §70).

Ten wybór ma znaczenie dla liczb. Powołując się na wskaźniki edukacyjne OECD, podręcznik zauważa, że uwzględnienie poziomu technicznego niemal podwaja liczbę HRST w krajach OECD (§23).

Które dziedziny się liczą: zakres podstawowy, rozszerzony, pełny

Do porównań międzynarodowych 21 dziedzin kształcenia ISCED grupuje się w siedem szerokich dziedzin (§71). Nie wszystkie zbiera się zawsze. Podręcznik proponuje trzy zakresy, dobierane dla każdego połączenia poziomu i dziedziny (§§72–76):

Doktorat z meteorologii czy dyplom uniwersytecki z ekonomii mieszczą się więc w zakresie podstawowym; doktorat z literatury angielskiej czy dyplom technika elektryka w rozszerzonym; dyplom pozauniwersytecki ze śpiewu czy języków dopiero w pełnym (§77). Kraje mogą te wybory modyfikować, dlatego podręcznik prosi o prezentowanie danych w szczegółowym podziale (§76).

Które zawody się liczą

Zawody klasyfikuje się według Międzynarodowej Standardowej Klasyfikacji Zawodów (ISCO), w podręczniku w wersji ISCO-88 (§§78–79). Kluczowe są dwie grupy wielkie: specjaliści (grupa 2), których praca wymaga zwykle kwalifikacji uniwersyteckich, oraz technicy i inny średni personel (grupa 3), których praca wymaga zwykle kwalifikacji technicznych. Każdy pracujący w tych dwóch grupach należy do HRST (§§81–85). Przedstawicieli władz, wyższych urzędników i kierowników (grupa 1) oraz siły zbrojne (grupa 0) podręcznik uznaje za grupy o „pewnym znaczeniu” (§81).

Zasoby i przepływy

Zasób to liczba osób spełniających definicję w danym momencie, np. liczba doktorów fizyki zatrudnionych w danym kraju w określonym dniu. Przepływ to ruch do zasobu lub z zasobu w danym okresie, zwykle w roku (§§106–110). Rachunek jest prosty: zasób na początku plus napływy minus odpływy równa się zasób na końcu (§114).

Napływy to nowi absolwenci, osoby przyjęte do pracy w zawodach naukowych i technicznych bez formalnych kwalifikacji oraz wykwalifikowani imigranci. Odpływy to emigranci, zgony i osoby bez kwalifikacji, które odchodzą z zawodu naukowego lub technicznego (§116, rysunek 4.1). Zmiany wewnątrz zasobu, np. przejście do innego sektora czy zdobycie wyższego stopnia, to „przepływy wewnętrzne” (§§111–113). Podręcznik zwraca szczególną uwagę na „rurociąg” edukacyjny i na studentów zagranicznych (§27).

HRST a personel B+R

HRST i personel B+R z Podręcznika Frascati częściowo się pokrywają, ale żaden nie zawiera się w drugim (§105):

• HRST jest znacznie szersze: obejmuje osoby wykwalifikowane, które nie prowadzą B+R, a także bezrobotne, emerytowane i bierne zawodowo.
• Personel B+R jest szerszy pod jednym względem: obejmuje wszystkich pracujących przy B+R bez względu na kwalifikacje, także personel pomocniczy, np. pracowników biurowych i rzemieślników, którzy nie spełniają progu kwalifikacji HRST.

Podobnie podręcznik porównuje HRST z „personelem naukowo-technicznym” UNESCO, który opiera się na wykonywanej działalności, więc obejmuje personel pomocniczy, ale pomija rezerwę (§102).

Jak Eurostat mierzy HRST dziś

Eurostat publikuje statystykę HRST na podstawie badania aktywności ekonomicznej ludności (LFS) i definicji z Canberry, dostosowanych do obecnych klasyfikacji:

• HRSTE (według wykształcenia): osoby z ukończonym wykształceniem wyższym, poziomy ISCED 2011 od 5 do 8;
• HRSTO (według zawodu): osoby pracujące jako specjaliści albo technicy i inny średni personel według klasyfikacji ISCO;
• HRSTC (rdzeń): osoby spełniające oba kryteria.

Dane według Eurostatu (pobrane w styczniu 2026 r.):

• W 2024 r. rdzeń HRST w UE liczył 55,2 mln osób, czyli jedną czwartą (25,1%) całej siły roboczej, wobec 18,9% w 2014 r.
• W Polsce rdzeń HRST stanowił w 2024 r. 27,7% siły roboczej, powyżej średniej UE, a jego udział wzrósł w latach 2014–2024 o 7,8 punktu procentowego, co było jednym z największych wzrostów w UE.

Jak w każdym wskaźniku opartym na kwalifikacjach, rosnący udział odzwierciedla zarówno zmiany w gospodarce, jak i upowszechnienie studiów wyższych: każdy absolwent z definicji trafia do HRST.

Wydanie i aktualność

Podręcznik wydało OECD w 1995 r., we współpracy z Komisją Europejską (DG XII i Eurostat), UNESCO i Międzynarodową Organizacją Pracy. Określa się jako piąty podręcznik rodziny Frascati i pierwszy przygotowany wspólnie przez OECD i Komisję Europejską/Eurostat. Zaznacza też, że nie został jeszcze sprawdzony w praktyce i że po testach powinna powstać poprawiona wersja (§33).

Niektóre części są wyraźnie przestarzałe: klasyfikacje (ISCED 1976, ISCO-88), źródła danych i odwołania do Unii dwunastu państw. Rdzeń podręcznika, czyli definicja z dwoma kryteriami i podział na rdzeń, rezerwę i HRST tylko według zawodu, jest nadal podstawą statystyki Eurostatu.