Podręcznik statystyki patentowej

Podręcznik nie ma wydania polskiego. Cytaty na tej stronie to nasze tłumaczenie robocze; wiążące jest brzmienie oryginału angielskiego.

Czym jest patent

Podręcznik wychodzi od definicji prawnej z art. 28 Porozumienia TRIPS w ramach WTO. Patent daje właścicielowi prawo zakazania innym wytwarzania, używania, oferowania do sprzedaży, sprzedaży lub importu chronionego produktu albo stosowania chronionego sposobu (podrozdział 2.2). Żeby wynalazek mógł być opatentowany, musi być nowy, mieć poziom wynalazczy i nadawać się do przemysłowego stosowania. Zakres ochrony wyznaczają zastrzeżenia patentowe.

Dla statystyki ważne są trzy cechy:

• Patent jest czasowy. Ochrona trwa zwykle najwyżej 20 lat od daty zgłoszenia; potem wynalazek przechodzi do domeny publicznej.
• Patent jest terytorialny. Działa tylko w kraju lub krajach, które go udzieliły. Patent amerykański nie daje wyłączności w Japonii.
• Nie wszystko da się opatentować. Prawa natury, zjawiska przyrodnicze i idee abstrakcyjne są co do zasady wyłączone. Jak zauważa podręcznik, granice systemu są przedmiotem sporu, np. czy oprogramowanie jest „ideą abstrakcyjną”, czy wynalazkiem, który można opatentować.

To ujawnienie, którego wymaga system patentowy, umożliwia statystykę. Dokument patentowy zwykle podaje twórców i zgłaszających z adresami, opis techniczny, zastrzeżenia, kody klasyfikacji, szereg dat oraz odniesienia do wcześniejszych patentów i literatury naukowej (podrozdział 2.3).

Jak uzyskuje się patent

Pierwsze na świecie zgłoszenie danego wynalazku to zgłoszenie pierwszeństwa, a jego data to data pierwszeństwa. Dalej zgłaszający może rozszerzyć ochronę na trzy sposoby (podrozdział 2.3 i rozdział 3):

• Droga krajowa: pierwsze zgłoszenie, zwykle w urzędzie patentowym kraju zgłaszającego, który je bada i rozpatruje.
• Droga międzynarodowa: na mocy konwencji paryskiej z 1883 r. zgłaszający ma 12 miesięcy od daty pierwszeństwa na zgłoszenia w innych państwach konwencji z zachowaniem pierwotnej daty. Alternatywą jest jedno zgłoszenie na podstawie Układu o współpracy patentowej (PCT), obowiązującego od 1978 r. i administrowanego przez Światową Organizację Własności Intelektualnej (WIPO), które pozwala odłożyć procedury krajowe do 30 miesięcy od daty pierwszeństwa.
• Droga regionalna: zgłoszenie w urzędzie regionalnym, np. w Europejskim Urzędzie Patentowym (EPO). Udzielony patent europejski trzeba potem walidować w każdym kraju, w którym ma obowiązywać.

Zgłoszenia są zwykle publikowane 18 miesięcy od daty zgłoszenia. Badanie trwa od dwóch do ośmiu lat, zależnie od urzędu.

Do czego nadają się dane patentowe

Podręcznik wymienia główne zalety (podrozdział 2.6):

• Obejmują szeroki zakres technologii, także nowe dziedziny, o których innych danych jest niewiele, np. nanotechnologię.
• Są ściśle, choć nie idealnie, związane z wynalazczością.
• Każdy dokument jest szczegółowy, a dane są jawne, w odróżnieniu od danych z badań ankietowych objętych tajemnicą statystyczną.
• Zasięg jest niemal światowy, a w większości krajów OECD sięga XIX wieku.
• Są tanie dla statystyków i nie obciążają firm dodatkową sprawozdawczością, bo urzędy patentowe i tak zbierają te dane.

Patenty leżą też między B+R a innowacją. Podręcznik opisuje je jako wynik działalności B+R i zarazem nakład na innowacje, co czyni dane patentowe pomostem między badaniami B+R a badaniami innowacji.

Kiedy liczba patentów wprowadza w błąd

Ten sam podrozdział równie wyraźnie opisuje wady:

• Nie każdy wynalazek jest patentowany. Niektóre nie są warte kosztów, niektóre nie spełniają kryteriów prawnych, a część firm woli tajemnicę.
• Skłonność do patentowania jest różna. W niektórych dziedzinach, np. w półprzewodnikach, firmy otaczają jeden wynalazek wieloma zgłoszeniami drobnych odmian. Dla małych firm patentowanie jest relatywnie droższe niż dla dużych.
• Wartość jest bardzo nierówno rozłożona. Wiele patentów jest wartych niewiele albo nic, nieliczne bardzo dużo, więc proste zliczenia mogą mylić.
• Prawo i praktyka różnią się między krajami i zmieniają w czasie. Od początku lat 80. ochrona była wzmacniana, a niektóre kraje objęły nią oprogramowanie i sekwencje genetyczne.
• Patent to nie innowacja. Opatentowany wynalazek wcale nie musi zostać zastosowany. Podręcznik przytacza badanie PATVAL (2005): ok. 40% patentów w próbie nie było wykorzystywanych w przemyśle ani handlu, w tym 18,7% utrzymywanych po to, by blokować konkurentów, i 17,4% „patentów uśpionych”, nieużywanych wcale. To, czy coś faktycznie trafiło na rynek, jest przedmiotem Podręcznika Oslo.

Większość tych problemów można ograniczyć metodą: ważeniem cytowaniami, zawężeniem analizy do patentów o wysokiej wartości, porównaniami w obrębie jednej branży albo łączeniem danych patentowych z badaniami B+R i innowacji.

Którą datę liczyć

Patent ma kilka dat: pierwszeństwa, zgłoszenia, publikacji i udzielenia (podrozdział 4.2). Liczenie według daty udzielenia oznacza liczenie tylko patentów udzielonych, opisywanie przeszłości (udzielenie trwa średnio trzy lata w USPTO i pięć w EPO) i mieszanie wynalazków z wielu lat. Liczenie według daty zgłoszenia miesza zgłaszających krajowych, którzy zgłaszają od razu u siebie, z zagranicznymi, którzy zwykle zgłaszają rok później.

„Aby odzwierciedlić wyniki wynalazcze, zaleca się opracowywanie statystyki patentowej według daty pierwszeństwa.”

OECD Patent Statistics Manual (2009), podrozdział 4.2, tłumaczenie Frascati.science

To nie jest kosmetyka. Dla patentów EPO krajów OECD z 2000 r. zliczenia według daty pierwszeństwa i daty zgłoszenia różniły się średnio o 9% w przypadku zgłoszeń i o 28% w przypadku patentów udzielonych. Wśród patentów udzielonych według daty pierwszeństwa prowadziły Niemcy, a według daty udzielenia Stany Zjednoczone.

Który kraj liczyć

Patent można przypisać do kraju twórcy, kraju zgłaszającego (właściciela) albo kraju pierwszego zgłoszenia. Każde z tych ujęć odpowiada na inne pytanie (podrozdział 4.3):

Kraj twórcy

Gdzie prowadzono badania: wynalazczość laboratoriów i kadr danego kraju. Zalecany do pomiaru działalności wynalazczej.

Kraj zgłaszającego

Kto jest właścicielem wynalazku lub go kontroluje. Przydatny do analizy strategii firm, zwłaszcza międzynarodowych. Zniekształcony, gdy patenty zgłaszają spółki powołane do tego celu, czasem z powodów podatkowych.

Urząd pierwszeństwa

Gdzie twórcy wolą zgłaszać najpierw: miara atrakcyjności systemu patentowego danego kraju.

Różnice są duże. W zgłoszeniach do EPO małe kraje, takie jak Belgia, Czechy, Węgry i Meksyk, mają wyższe udziały jako kraje twórców niż jako kraje zgłaszających; Holandia, Szwajcaria i Finlandia odwrotnie, a udział Luksemburga jako kraju zgłaszającego jest dwa razy większy niż jako kraju twórcy.

Gdy twórcy pochodzą z kilku krajów, patent można podzielić między nie (liczenie ułamkowe) albo policzyć w całości dla każdego (liczenie pełne). Liczenie ułamkowe unika podwójnego liczenia w sumach regionalnych i światowych; pełne bywa czasem lepsze, np. do pomiaru umiędzynarodowienia działalności technologicznej kraju (podrozdział 4.3).

Porównania między krajami: PCT i rodziny patentowe

Co do zasady podręcznik odradza łączenie wskaźników z różnych urzędów patentowych (podrozdział 4.1). Każdy urząd ma własne procedury, a zgłaszający wykazują przewagę krajową (home bias): w stosunku do swojej wynalazczości zgłaszają u siebie więcej niż cudzoziemcy. Dwa rodzaje wskaźników w dużej mierze omijają ten problem:

• Zgłoszenia PCT, z założenia międzynarodowe. Od 2004 r. każde zgłoszenie PCT obejmuje wszystkie państwa układu, więc można je traktować jak zgłoszenie „światowe”. Są aktualne, bo publikuje się je 18 miesięcy po dacie pierwszeństwa.
• Rodziny patentowe, czyli zbiory zgłoszeń w różnych krajach połączonych wspólnymi zgłoszeniami pierwszeństwa.

„Triadyczna rodzina patentowa to zbiór zgłoszeń patentowych dokonanych w EPO i JPO oraz udzielonych przez USPTO, które mają co najmniej jedno wspólne zgłoszenie pierwszeństwa.”

OECD Patent Statistics Manual (2009), podrozdział 4.5, tłumaczenie Frascati.science

Rodziny triadyczne eliminują przewagę krajową, bo każda rodzina jest zgłoszona w tych samych trzech urzędach, i wybierają wynalazki o wyższej wartości, bo mało kto płaci za ochronę drobnego wynalazku w Europie, Japonii i USA. Podręcznik zaleca liczyć je według najwcześniejszej daty pierwszeństwa, kraju twórcy i metodą ułamkową. Ich słabością jest opóźnienie: pełne dane są dostępne dopiero ok. trzech lat po roku, którego dotyczą, co OECD uzupełnia szacunkami (nowcasting). Dla drobnych wynalazków przeznaczonych na rynek lokalny lepsza jest szersza definicja rodziny.

Surowe liczby trzeba też odnieść do wielkości kraju. Podręcznik pokazuje rodziny triadyczne w przeliczeniu na PKB i na milion mieszkańców i zaznacza, że po takiej normalizacji kolejność krajów wyraźnie się zmienia (podrozdział 4.6).

Dziedziny techniki, sektory i regiony

Patenty klasyfikuje się według dziedzin techniki, głównie w Międzynarodowej Klasyfikacji Patentowej (IPC), ustanowionej porozumieniem strasburskim z 1971 r. i stosowanej w ponad 100 krajach (podrozdział 5.2). Jeden patent może mieć kilka kodów IPC. Klasyfikacja jest zmieniana, a przed 2006 r. zmian nie stosowano wstecz, więc długie szeregi czasowe wymagają ostrożności. Rozdział 5 omawia też przekładanie klas technologicznych na branże, przypisywanie patentów do regionów według adresów twórców, ustalanie sektora właściciela (firma, uczelnia, instytucja publiczna, osoba fizyczna) oraz łączenie patentów z firmami i twórcami.

Dla nowych technologii patenty bywają jedynym wiarygodnym źródłem danych; przykładem w podręczniku jest wzrost liczby patentów na ogniwa paliwowe.

Cytowania

Dokumenty patentowe cytują wcześniejsze patenty i literaturę niepatentową, np. artykuły naukowe, normy i instrukcje techniczne. Te odniesienia wyznaczają, czego nowy patent nie może zastrzec (rozdział 6). Statystycy wykorzystują je na trzy sposoby:

• Cytowania wsteczne, do wcześniejszych prac, śledzą przepływ wiedzy między firmami, regionami i dziedzinami.
• Cytowania otrzymane później są popularną miarą znaczenia wynalazku.
• Cytowania literatury naukowej pokazują powiązania nauki z techniką.

To sygnał zaszumiony. Wiele cytowań dodają eksperci urzędów patentowych lub rzecznicy patentowi, a nie twórcy, więc twórca mógł nigdy nie znać cytowanej pracy. Praktyka cytowania różni się też między urzędami; w USPTO na przykład zgłaszający mają obowiązek ujawnić znany im stan techniki („duty of candour”).

Wartość patentów

„Wartość” może oznaczać wartość prywatną dla właściciela albo wartość społeczną wiedzy, którą patent wnosi; a wartość patentu to nie to samo co wartość wynalazku (podrozdział 8.1). Według podręcznika wszystkie badania wartości patentów wskazują na bardzo skośny rozkład, a ankiety wśród właścicieli patentów pokazują maksimum przy zerze. Wskaźniki mogą więc albo ważyć patenty miarą wartości, albo liczyć tylko patenty powyżej pewnego progu. Wśród omawianych miar są: udzielenie patentu, cytowania otrzymane, wielkość rodziny (liczba jurysdykcji, w których szuka się ochrony), przedłużanie ochrony, sprzeciwy i spory sądowe (rozdział 8, tabela 8.1), a także liczba klas technicznych (podrozdział 8.4.2).

Umiędzynarodowienie badań

Gdy twórca i zgłaszający mieszkają w różnych krajach, patent rejestruje własność transgraniczną. Na tej podstawie podręcznik buduje dwa wskaźniki: zagraniczną własność wynalazków krajowych i krajową własność wynalazków dokonanych za granicą (podrozdział 7.2). Oba odzwierciedlają głównie laboratoria badawcze koncernów międzynarodowych i uzupełniają dane o działalności B+R zagranicznych filii. Patenty z twórcami z kilku krajów mierzą międzynarodowe współtwórstwo.

Polskie dane i jak je czytać

Urząd Patentowy RP podaje w raporcie rocznym za 2025 r.:

• 3453 zgłoszenia wynalazków; według pierwszego zgłaszającego 3345 od podmiotów krajowych i 108 od zagranicznych;
• 2283 udzielone patenty na wynalazki;
• 10 580 patentów europejskich zwalidowanych w Polsce.

To właśnie problem danych z jednego urzędu, przed którym ostrzega podręcznik (podrozdział 4.1). Zliczenia z jednego urzędu krajowego mieszają dwa zjawiska: zgłaszający krajowi zgłaszają u siebie więcej w stosunku do swojej wynalazczości (przewaga krajowa), a firmy zagraniczne, które chcą ochrony w Polsce, wybierają głównie drogę europejską zamiast urzędu polskiego. Obie liczby dotyczą też różnych etapów: zgłoszeń w UPRP oraz patentów europejskich już udzielonych i potem zwalidowanych w Polsce. Żadna z nich sama w sobie niewiele mówi o miejscu Polski w światowej technice. Do porównań międzynarodowych podręcznik zaleca zgłoszenia PCT albo rodziny patentowe liczone według kraju twórcy i daty pierwszeństwa.

Wydania i aktualność

Zainteresowanie OECD statystyką patentową sięga końca lat 70. Pierwszy podręcznik, Using Patent Data as Science and Technology Indicators – Patent Manual, ukazał się w 1994 r.; obecny tekst wydano w 2009 r., przygotowany wspólnie z grupą roboczą ekspertów krajowych OECD ds. wskaźników naukowo-technicznych (NESTI). Jest dostępny po angielsku i po francusku; wydania polskiego nie ma.

Niektóre szczegóły odzwierciedlają czas powstania. OECD liczyło wtedy 30 członków, a EPO 32 państwa członkowskie (podrozdział 2.3), a jego przykłady opierają się na danych z początku XXI wieku. Same zasady liczenia od tych liczb jednak nie zależą.