Krótka odpowiedź
O rodzaju decyduje to, do czego mają posłużyć wyniki (§2.37). Badania podstawowe szukają nowej wiedzy bez nastawienia na konkretne zastosowanie. Badania stosowane szukają nowej wiedzy dla konkretnego, praktycznego celu. Prace rozwojowe wykorzystują zdobytą już wiedzę, by wytworzyć nowe produkty lub procesy albo udoskonalić istniejące. Wszystkie trzy muszą najpierw spełnić pięć kryteriów, dzięki którym działalność w ogóle jest B+R – zobacz Czy to jest B+R? Test w pięciu pytaniach.
Trzy definicje
- Badania podstawowe
- „Prace eksperymentalne lub teoretyczne podejmowane przede wszystkim w celu zdobycia nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów, bez nastawienia na konkretne zastosowanie lub wykorzystanie.”
- Badania stosowane
- „Oryginalne badania podejmowane w celu zdobycia nowej wiedzy. Są one jednak ukierunkowane przede wszystkim na konkretny, praktyczny cel.”
- Prace rozwojowe
- „Prace podejmowane w sposób metodyczny, oparte na wiedzy zdobytej w wyniku działalności badawczej i rozwojowej i doświadczeń praktycznych oraz wytwarzające dodatkową wiedzę, ukierunkowaną na wytworzenie nowych produktów lub procesów bądź na udoskonalenie istniejących produktów lub procesów.”
Cytaty z §1.35 polskiego wydania; szerzej w §2.25, §2.29 i §2.32.
Dwa pytania, które rozstrzygają o rodzaju
Kluczowym kryterium jest według podręcznika przewidywane wykorzystanie wyników (§2.37). Żeby je zastosować, warto zadać dwa pytania:
- Jak szybko wyniki mogłyby zostać zastosowane?
- Jak szeroki jest zakres możliwych zastosowań?
Im bardziej podstawowa praca, tym późniejsze i szersze są jej możliwe zastosowania (§2.37). Wyniki badań podstawowych zwykle się publikuje lub udostępnia innym badaczom, a nie sprzedaje (§2.26); wyniki badań stosowanych mają służyć przede wszystkim możliwemu zastosowaniu w produktach, działaniach, metodach lub systemach i mogą być chronione jako własność intelektualna, także przez zachowanie ich w tajemnicy (§2.31).
Ten sam temat, trzy rodzaje
Różnicę najlepiej widać, gdy jeden temat ogląda się na trzy sposoby. Poniższe przykłady pochodzą z podręcznika (§2.40, §2.41), w skrócie i naszymi słowami:
| Dziedzina | Badania podstawowe | Badania stosowane | Prace rozwojowe |
|---|---|---|---|
| Chemia | Badanie pewnej klasy reakcji polimeryzacji w różnych warunkach. | Optymalizacja jednej reakcji tak, by otrzymać polimer o pożądanych właściwościach fizycznych lub mechanicznych. | Przeniesienie zoptymalizowanego procesu z laboratorium na większą skalę i testowanie metod produkcji oraz wyrobów z tego polimeru. |
| Informatyka | Badanie właściwości ogólnych algorytmów przetwarzania dużych ilości danych w czasie rzeczywistym. | Szukanie sposobów ograniczenia spamu przez badanie, jak działa spam jako biznes i co kieruje spamerami. | Start-up wykorzystuje kod badaczy, by zbudować oprogramowanie do marketingu internetowego. |
| Rolnictwo | Badanie, jak zmiany w genomie i czynniki mutagenne wpływają na cechy roślin. | Przeszukiwanie genomów dzikich ziemniaków w poszukiwaniu genów odporności na zarazę, by ulepszyć ziemniaki uprawne. | Budowa narzędzia do edycji genów opartego na tym, jak enzymy edytują DNA. |
| Ekonomia | Sprawdzanie teorii wyjaśniających, dlaczego regiony rozwijają się w różnym tempie. | Analiza przypadku jednego regionu na potrzeby polityki rządu. | Budowa modeli operacyjnych na podstawie danych statystycznych, by zaprojektować narzędzia polityki pomagające regionowi nadrobić zaległości. |
| Edukacja | Badanie, jakie czynniki otoczenia kształtują zdolność uczenia się. | Porównanie krajowych programów, które mają zmniejszać zaległości w nauce w środowiskach defaworyzowanych. | Opracowanie i sprawdzenie w klasie oprogramowania i narzędzi pomagających uczniom ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w nauce matematyki. |
| Muzyka | Rozwijanie teorii, która traktuje zdarzenia muzyczne jako operacje na podstawowym materiale muzycznym. | Rekonstrukcja starożytnego instrumentu na podstawie źródeł historycznych i archeologii eksperymentalnej. | Tworzenie nowych materiałów dydaktycznych na podstawie odkryć neuronauki o tym, jak ludzie przetwarzają nowe dźwięki. |
Przykłady z Podręcznika Frascati 2015, §2.40 (nauki przyrodnicze i inżynieryjne) i §2.41 (nauki społeczne, humanistyczne i sztuka), w omówieniu.
Badania podstawowe z kierunkiem
„Bez nastawienia na konkretne zastosowanie” nie znaczy „bez żadnego kierunku”. Podręcznik odróżnia czyste badania podstawowe, prowadzone dla rozwoju wiedzy, bez dążenia do korzyści ekonomicznych czy społecznych, od ukierunkowanych badań podstawowych, od których oczekuje się szerokiej bazy wiedzy pomocnej w rozwiązywaniu rozpoznanych lub przewidywanych problemów (§2.28). Przykład z podręcznika: badania nad oszczędzaniem energii bez konkretnego zastosowania są nadal badaniami podstawowymi, tyle że „ukierunkowanymi”, bo mają określony kierunek (§2.27). Badania podstawowe prowadzi się głównie w szkolnictwie wyższym, częściowo w sektorze rządowym, a niekiedy także w przedsiębiorstwach (§2.27).
To nie drabina
Kolejność „podstawowe – stosowane – rozwojowe” wygląda na następstwo etapów, ale podręcznik odrzuca takie odczytanie. Relacja między trzema rodzajami jest dynamiczna, a nie liniowa, z wzajemnymi sprzężeniami (§2.38): problem napotkany w pracach rozwojowych może skierować badaczy z powrotem do pytań podstawowych.
Prace rozwojowe to też nie to samo co rozwój produktu. Rozwój produktu to cała droga od pomysłu do rynku; prace rozwojowe są tylko tym jej etapem, na którym ogólną wiedzę sprawdza się pod kątem konkretnych zastosowań, i liczą się jedynie wtedy, gdy spełniają kryteria B+R (§2.33, §2.34). Projektowanie, budowa i testowanie prototypów zwykle należą do B+R (§2.50).
Dlaczego rodzaj ma znaczenie: Polska
Główny Urząd Statystyczny podaje nakłady na B+R według rodzajów prac. W 2024 roku prace rozwojowe stanowiły 59,0% nakładów krajowych brutto na B+R (30,4 mld zł), badania podstawowe 15,0 mld zł, a badania stosowane 6,1 mld zł. Więcej danych na stronie Podręcznika Frascati.
Źródła
Sprawdzone ze źródłami poniżej 29 października 2026 r.
- OECD (2015), Podręcznik Frascati 2015. Zalecenia dotyczące pozyskiwania i prezentowania danych z zakresu działalności badawczej i rozwojowej, wydanie polskie: Główny Urząd Statystyczny 2018, ISBN 978-83-88718-97-7. www.oecd.org/pl/publications/podrecznik-frascati-2015_9788388718977-pl.html
- OECD (2015), Frascati Manual 2015: Guidelines for Collecting and Reporting Data on Research and Experimental Development, OECD Publishing, Paris. doi.org/10.1787/9789264239012-en
- GUS, Urząd Statystyczny w Szczecinie (2025), Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2024 r. / Research and experimental development in Poland in 2024, wraz z tablicami. stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnosc-badawcza-i-rozwojowa-w-polsce-w-2024-r-,8,14.html